Romer Butuyan 
KUNG pagbabatayan ang desisyon ng Korte Suprema, pasok ang Office of the Ombudsman sa probisyon ng “inhibition,” ayon sa isang dalubhasang abogado.
Sa isang panayam sa radyo, partikular na tinukoy ni Atty. Antonio Bucoy ng Free Legal Assistance Group (FLAG), ang mga kasong idinulog at pinagpasayan ng Korte Suprema — ang Araullo vs. Ombudsman at ang Soriano vs Deputy Ombudsman.
Una nang iginiit ni Ombudsman Crispin Remulla na walang batayan ang hirit ni dating House Speaker Martin Romualdez na “inhibition” sa preliminary investigation kaugnay ng mga alegasyon laban sa lider-kongresista.
“Inilatag ng Supreme Court, sinabi nila na ang batayan for inhibition ng Ombudsman, dahil ito ay executive, prosecutorial, ay pwedeng i-apply ang rules on inhibition na ginagamit sa mga courts o husgado. Subalit hindi ganun kahigpit ang batayan. Binibigyan ng lawig ang Ombudsman kung kailan siya mag-i-inhibit,” ayon kay Bucoy sa panayam ng DZBB.
Paliwanag ni Bucoy, dalawang klase ang inhibition. Una ay ang tinatawag na mandatory kung may conflict of interest gaya ng koneksyon sa pamilya, pagkakaroon ng naunang legal representation o financial stake sa kaso.
Ang pangalawa ay discretionary, o depende sa kapasyahan ng Ombudsman subalit kaakibat mahigpit na gabay o paalala na dapat manatiling impartial o patas.
“Kung may prejudgment na ang Ombudsman because of public pronouncements na sinasabi niya, ‘guilty na itong taong ’to,’ you know, prejudgment and coupled with actuation, ‘yun ang mga pagkakataon na kahit na discretionary, sinabi ng Supreme Court, dapat mag-inhibit,” wika ng abogadong kasapi rin ng respetadong Movement of Attorneys for Brotherhood, Integrity, and Nationalism, Inc. (MABINI).
Ayon kay Bucoy, ang pagbitiw sa kaso o imbestigasyon, gaya ng hirit ni Romualdez laban kay Remulla ay hindi nangangahulugan na pag-amin sa pagiging “bias” o maling gawain bagkus ito ay pag-iwas na magkaroon ng kulay o pagdududa sa proseso.
Samantala, maaari rin salungatin ng panig ni Romualdez ang hiniling sa Sandiganbayan ng Ombudsman na pag-iisyu ng precautionary hold departure order (PHDO) laban sa Leyte solon.
“Pwede yang mabaliktad kasi ex-parte ito eh,” ani Bucoy, na ang ibig sabihin ay nagdesisyon ang anti-graft court na posisyon lamang ng Ombudsman ang binasehan at hindi kinuha ang paninindigan ni Romualdez.
“Ex parte, noong nag-apply ang Ombudsman, walang notice sa kabila. Sila lang ang magpi-presenta ng ebidensya kung bakit ang precautionary [HDO] ay dapat utos ng Sandiganbayan,” aniya pa.
Para sa batikang legal practitioner, tatlo ang posisyon na maaaring ipaglaban ni Romualdez para ipabawi ang PHDO — una ay ang kawalan ng probable cause hinggil sa sinasabing kinakaharap na kaso, pangalawa ay ang “premeditated action dahil wala pang preliminary investigation, at pangatlo ay hindi siya flight risk o tatakas.
